Hướng Dẫn Phụ Huynh Thực Hiện Can Thiệp Sớm Theo Trình Tự Các Bước

23/07/2024
Tin tức

Bài viết cung cấp hướng dẫn chi tiết cho phụ huynh về việc thực hiện can thiệp sớm cho con, nhấn mạnh vào việc chẩn đoán chính xác vấn đề và mức độ của con, lập kế hoạch can thiệp cụ thể, tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia và cộng đồng, cùng với việc duy trì sự kiên nhẫn và tình yêu thương trong suốt quá trình can thiệp. Thông qua các bước cụ thể và rõ ràng, bài viết giúp phụ huynh hiểu và áp dụng hiệu quả các biện pháp can thiệp sớm, mang lại cơ hội tốt nhất cho sự phát triển của con.

1. CHẨN ĐOÁN XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ VÀ MỨC ĐỘ CỦA VẤN ĐỀ Ở CON

BƯỚC 1: CHẨN ĐOÁN – ĐÁNH GIÁ

Tại sao cần chẩn đoán xác định vấn đề ở con?

Tất cả các bậc cha mẹ luôn luôn theo sát sự phát triển của con hàng ngày, hàng giờ. Chỉ một thay đổi nhỏ ở con cũng có thể khiến cha mẹ lo lắng bất an. Khi có bất kỳ lo lắng nào về con, cha mẹ cần theo dõi kỹ lưỡng các bằng chứng biểu hiện cụ thể ở con và tìm đến các bác sĩ, các nhà chuyên môn.

HƯỚNG DẪN PHỤ HUYNH THỰC HIỆN CAN THIỆP SỚM THEO TRÌNH TỰ CÁC BƯỚC

Việc xác định đúng vấn đề và mức độ của vấn đề sẽ là sự khởi đầu quyết định hướng phát triển chương trình can thiệp cho con. Khi biết được chính xác vấn đề con gặp phải, chúng ta có thể tìm kiếm các thông tin kiến thức về vấn đề này, học hỏi các kỹ năng phù hợp để trợ giúp con, tìm kiếm được những môi trường hỗ trợ cho con một cách phù hợp, đúng đắn.

Ngoài ra, việc xác định đúng vấn đề và mức độ còn giúp phụ huynh có sự chuẩn bị về tương lai lâu dài phù hợp với khả năng của con và điều kiện của gia đình, ví dụ như vấn đề khi con trưởng thành, vấn đề về khả năng tự lập, khả năng làm việc, …

2. ĐÁNH GIÁ SỰ PHÁT TRIỂN CỦA CON

Đánh giá nhằm giúp phụ huynh xác định được chính xác bé đã có thể làm gì và chưa thể làm gì. Đây chính là cơ sở để giúp phụ huynh quyết định xem cần dạy những gì cho con tại thời điểm hiện tại này. Nhà chuyên môn thường dùng thuật ngữ “Đánh giá” nhằm xác định được mức độ phát triển hiện tại của bé. Đối với phụ huynh, việc đánh giá nhằm xác định khả năng và nhu cầu của con có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Nhiều trường hợp phụ huynh nghĩ “Đánh giá” giống như một kỳ thi và mong con đạt kết quả cao nhất. Thật ra, điều quan trọng nhất của việc đánh giá là tìm ra điểm mạnh và những nhu cầu cần được hỗ trợ của con.

Vì sao con cần nhà chuyên môn đánh giá?

Đánh giá là một kỹ năng khó học đối với các nhà chuyên môn. Để có thể đánh giá sự phát triển của bé em, một nhà chuyên môn (bác sĩ, nhà tâm lý, ...) phải được đào tạo cẩn trọng, có kiến thức về sự phát triển thông thường của bé nhỏ, thực hành các kỹ năng đánh giá cũng như được giám sát khi thực hành một chương trình đánh giá trong một khoảng thời gian nhất định bởi người đào tạo về đánh giá. Một nhà chuyên môn khó có thể đánh giá được toàn diện các mặt phát triển của một đứa bé.Vì vậy, trong đánh giá sẽ cần có một nhóm các nhà chuyên môn cùng phối hợp với nhau để phản ánh trung thực, đầy đủ về tình trạng phát triển của bé đó.

Kết quả đánh giá bé do các nhà chuyên môn cung cấp sẽ giúp cha mẹ nhận biết được mặt mạnh, mặt yếu của con ở thời điểm hiện tại, những khó khăn trở ngại mà bé có thể gặp phải trong tương lai. Các nhà chuyên môn cũng có thể gợi ý và tư vấn một số cách thức hỗ trợ phù hợp với cá nhân bé sau quá trình đánh giá.

Khi theo dõi quá trình đánh giá của nhà chuyên môn, phụ huynh cũng sẽ có thêm ý tưởng, hình dung được những việc sẽ cần làm với con ở nhà.

Bé nên được đánh giá đều đặn theo định kỳ, lý tưởng là mỗi 3 hoặc 6 tháng.

Vì sao phụ huynh nên tự lượng giá sự phát triển của con?

Nhiều phụ huynh khó có cơ hội tiếp cận với các dịch vụ chuyên môn như mình mong muốn và khó khăn trong việc theo dõi sát sao sự tiến bộ của con.

HƯỚNG DẪN PHỤ HUYNH THỰC HIỆN CAN THIỆP SỚM THEO TRÌNH TỰ CÁC BƯỚC

Phụ huynh là người hiểu con nhất, có thể dành nhiều thời gian bên con nhất do đó phụ huynh thường nắm chắc khả năng con mình có điểm mạnh, điểm yếu gì.

Việc dạy con hàng ngày sẽ có hiệu quả cao nhất khi phụ huynh là người dành thời gian thực hiện với con.Vậy phụ huynh cũng cần phải tự xác định được con đã làm được gì, chưa làm được gì và cần học gì vào thời điểm này.

Phụ huynh có nhiều thời gian và bối cảnh để tiến hành đánh giá cho con hơn người làm chuyên môn và nhờ đó xác định được nhiều yếu tố hỗ trợ việc học của con hơn so với nhà chuyên môn.

Trong phần này, chúng tôi muốn chia sẻ với phụ huynh cách để có thể tự đánh giá con mình tại nhà. Tuy nhiên, chúng tôi khuyên phụ huynh vẫn nên cho con đánh giá bởi các chuyên gia để biết thêm nhiều thông tin về tình trạng hiện tại của con.

3. ĐÁNH GIÁ LÀ GÌ?

Đánh giá là việc quan sát, hỏi thêm thông tin và kiểm tra trực tiếp một số việc để xác định khả năng của bé. Khi tiến hành đánh giá là khi phụ huynh đang thu thập thêm thông tin cho việc dạy con một cách hiệu quả. Vì thế, kỹ năng quan trọng nhất đối với phụ huynh là kỹ năng quan sát – một kỹ năng phụ huynh cần được thực hành nhiều lần.

Các loại đánh giá:

  • Xác định khả năng tổng quát của bé, so sánh với “chuẩn phát triển” hoặc với “trung bình lứa tuổi”. Loại đánh giá này gồm các trắc nghiệm về chỉ số IQ chủ yếu nhằm xếp lớp hoặc loại trị liệu phù hợp với bé
  • Chẩn đoán bản chất khiếm khuyết và đưa ra hướng can thiệp phù hợp.
  • Xác định mục tiêu cần dạy cho bé dựa vào kết quả cụ thể về những việc bé có thể làm và không thể làm. Loại đánh giá này sẽ sử dụng một trong số các chương trình can thiệp mà phụ huynh lựa chọn để thực hiện cùng con.

Đối với phụ huynh, chúng tôi hướng đến loại đánh giá số 3 – xác định mục tiêu cần dạy

4. NHỮNG VIỆC CẦN LÀM ĐỂ TIẾN HÀNH ĐÁNH GIÁ VÀ XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH CAN THIỆP CHO CON

Làm thế nào để lựa chọn chương trình can thiệp phù hợp với con?

Phụ huynh sẽ cảm thấy bối rối, không biết chương trình can thiệp nào là phù hợp với con hoặc thậm chí chưa từng biết đến chương trình can thiệp sớm. Phụ huynh có thể tham khảo chuẩn phát triển theo lứa tuổi trong các tài liệu hướng dẫn chăm sóc bé em thông thường như:

  • Cẩm nang chăm sóc bà mẹ và em bé (Elizabeth Fenwick) – NXB Bé
  • Sổ tay phát triển của bé
  • Chuẩn phát triển mầm non / Chương trình giáo dục mầm non theo lứa tuổi.

Phụ huynh cũng có thể tham khảo một số chương trình can thiệp sớm cho bé có nhu cầu đặc biệt (mục tài liệu trên trang web: tretuky.com):

  • Từng bước nhỏ - Chương trình can thiệp sớm dành cho bé chậm phát triển và bé khuyết tật
  • Teacch – Những hoạt động dạy bé tự kỷ và bé rối loạn phát triển
  • ABA – Chương trình can thiệp hành vi cho bé tự kỷ
  • ABLLS – Chương trình đánh giá kỹ năng ngôn ngữ và học tập cơ bản

Để quyết định lựa chọn chương trình cho con, phụ huynh nên tìm đọc trước để có những thông tin cơ bản về chương trình, kết nối với đặc điểm riêng của con để dự tính khả năng hiệu quả của chương trình khi áp dụng cho con. Phụ huynh cũng nên tham khảo ý kiến từ các nhà chuyên môn về chương trình có thể phù hợp với con.


Sẽ không có duy nhất một chương trình nào hoàn toàn phù hợp cho con của quý vị.Tuy nhiên việc sử dụng một chương trình chủ đạo sẽ rất quan trọng đối với sự tiến bộ của bé. Đặc biệt là ở thời điểm mới bắt đầu tiến hành can thiệp cho con, là thời gian mà chính phụ huynh cũng cần phải học thì việc học và áp dụng tốt một chương trình chủ đạo với con sẽ giúp cải thiện kỹ năng dạy của phụ huynh và theo sát được những tiến bộ, thay đổi của bé. Sauk hi đã nắm vững chương trình, có kỹ năng hợp tác với con tốt hơn, quý vị có thể thử nghiệm thêm những chương trình mới với con.

Giải thích một số từ chuyên môn về can thiệp:

CÁC LĨNH VỰC PHÁT TRIỂN – là các mặt kỹ năng của con trong quá trình con lớn lên, thường bao gồm năm lĩnh vực chính là: vận động thô, vận động tinh, giao tiếp, ngôn ngữ tiếp nhận (hiểu biết), các kỹ năng nhân và xã hội (tự phục vụ)

  • KỸ NĂNG VẬN ĐỘNG THÔ là các kỹ năng liên quan đến các cơ bắp lớn của cơ thể, đóng góp vào việc kiểm soát đầu cổ, ngồi, bò, đứng, đi, giữ thăng bằng, chạy nhảy leo trèo, …
  • KỸ NĂNG VẬN ĐÔNG TINH là các kỹ năng liên quan đến phần cơ nhỏ của bàn tay, của mắt, đóng gips vào việc với và nắm đồ vật, đặt để một vật, vẽ, giở sách, … Đồng thời kỹ năng này cũng liên quan đên kỹ năng NHẬN THỨC như tìm kiếm vật biến mất, giải quyết vấn đề, khả năng kết hợp và phân loại …
  • CÁ NHÂN – XÃ HỘI là những kỹ năng liên quan đến việc con tự chăm sóc bản thân mình trong các sinh hoạt thường ngày và có thể trợ giúp một vài việc đơn giản trong gia đình. Ngoài ra, kỹ năng cá nhân xã hội giúp con về khả năng vui chơi, hòa nhập với người khác
  • KỸ NĂNG GIAO TIẾP là các kỹ năng giúp con bày tỏ mong muốn, nhu cầu và tình cảm với người khác thông qua cử chỉ, điệu bộ, âm thanh, từ, câu và khả năng đáp lại người khác trong giao tiếp.
  • NGÔN NGỮ TIẾP NHẬN (NHẬN THỨC) liên quan đến khả năng con hiểu và đáp ứng lại ngôn ngữ của người khác
  • LỜI NÓI là các kỹ năng liên quan đến khả năng phát âm, nói thành từ và cụm từ được dùng trong giao tiếp

TUỔI THỰC – là số năm tháng tình từ ngày con được sinh ra

TUỔI PHÁT TRIỂN – là mức phát triển con đã đạt tới. Tuổi phát triển không hẳn bằng với tuổi thực. Tuổi phát triển được xác định qua việc đánh giá cho con bằng một trắc nghiệm khoa học, so sánh những gì con làm được ở độ tuổi mà hầu hết các em bé khác đều thực hiện được.

MỐC PHÁT TRIỂN – dùng để chỉ ra con đã đạt tới một mức phát triển nào đó

CHUỖI  là một nhóm các kỹ năng có liên quan mật thiết với nhau, được sắp xếp theo thứ tự phải đạt được, để một kỹ năng được xây dựng trên cơ sở một kỹ năng khác như là các bước liên tục với nhau .

Lập bảng lượng giá để chuẩn bị tiến hành đánh giá cho con như thế nào?

Một số chương trình can thiệp có sẵn bảng lượng giá cho con. Ví dụ chương trình Từng bước nhỏ phụ huynh sử dụng cuốn số 8; chương trình Teacch phụ huynh sử dụng bảng liệt kê kỹ năng theo lứa tuổi ở cuối tài liệu, … Một số tài liệu phụ huynh sẽ cần tự đọc và tổng hợp lại theo từng lứa tuổi của con hoặc từng lĩnh vực phát triển. Phụ huynh có thể tự trình bày lại theo cách bản thân thấy phù hợp để ghi chép trong quá trình đánh giá cho con. Trong bảng lượng giá nên bao gồm các yếu tố:

  • Số thứ tự (hoặc mã số của từng kỹ năng trong tài liệu)
  • Tên kỹ năng – việc mà bé có thể làm
  • Mã ghi kết quả bé làm được trong thực tế
  • K = Không làm;
  • C = Có làm khi được giúp;
  • Đ = Tự làm được
  • ? = Cần kiểm tra thêm
  • Ghi chú: nhằm mô tả cụ thể việc thực hiện của bé.

Sau khi lập bảng, phụ huynh cần đọc kỹ từng mục nhỏ của bảng lượng giá và cân nhắc ghi mã kết quả cho một số mục mà quí vị chắc chắn con mình làm được (Đ) hoặc Không làm được (K), một số mục cân nhắc cần kiểm tra lại ở con (?)

Quyết định đánh giá kỹ năng nào – lên kế hoạch đánh giá

  • Chọn những chuỗi phù hợp với khả năng hiện tại của con.
  • Đọc hết các mục ở chuỗi đó để hiểu cách làm với từng mục. Nếu không hiểu thì tìm đọc phần cách dạy theo mã số ở tài liệu liên quan
  • Chọn kỹ năng mà phụ huynh biết chắc con có thể hoàn thành được khi bắt đầu đánh giá.
  • Tiếp tục đánh giá lần lượt từng kỹ năng trong chuỗi cho đến khi bé gặp khó khăn ở một mục nào đó.

Những lưu ý khi tiến hành đánh giá.

  • Nên làm những buổi đánh giá ngắn. Phụ huynh có thể tiến hành việc đánh giá trong 2 -3 tuần thay vì làm một buổi đánh giá dài cả tiếng. Nếu kéo dài buổi đánh giá thì bé sẽ mệt, mất tập trung và không còn thực hiện tốt các yêu cầu, kết quả sẽ không còn chính xác.
  • Xếp xen kẽ các hoạt động đánh giá như xen các bài tập dùng đồ chơi nhỏ với các bài tập dùng đồ chơi lớn, xen các hoạt động lắng nghe với các hoạt động hành động, …
  • Bắt đầu và kết thúc buổi đánh giá bằng sự thành công để khuyến khích bé tiếp tục tham gia những lần sau nữa.
  • Xen luân phiên các bài tập dễ và khó để bé không cảm thấy quá nhiều khó khăn hoặc thất vọng khi không làm đúng.
  • Thay đổi môi trường đánh giá phù hợp với kỹ năng cần kiểm tra. Ví dụ có bài tập kiểm tra khi bé ngồi tại bàn, cũng có những bài tập bé thực hiện ở cầu thang hoặc sân chơi, ..
  • Học thuộc những kỹ năng mà phụ huynh định đánh giá trước khi tiến hành. Điều này giúp phụ huynh tập trung tương tác với con thay vì mất thời gian đọc lại hoặc ghi chép làm bé chán nản.
  • Để các thành viên khác trong gia đình tham gia vào việc đánh giá con. Khi bé vui đùa cùng các thành viên khác trong gia đình, phụ huynh có cơ hội khuyến khích bé làm những hoạt động mà con ít thích thú.
  • Linh hoạt khi đánh giá, nếu thấy bài kiểm tra không phù hợp thì có thể thay đổi hoặc nếu chưa chắc chắn về kết quả thì có thể kiểm tra lại vào lần khác.

BƯỚC 2: LẬP KẾ HOẠCH DẠY CON

Kết quả của bảng lượng giá sẽ giúp phụ huynh chọn ra những việc cần dạy cho con. Kiến thức phổ thông và những kinh nghiệm riêng sẽ giúp phụ huynh hình dung con mình sẽ làm được gì ở từng lứa tuổi và đồng thời xác định được cách dạy con làm điều đó.


Có thể sẽ tốt hơn khi bé học các kỹ năng mới với từng bước được chia nhỏ phù hợp với khả năng thực tế của bé.Phụ huynh sẽ cần chú trọng đến những bước thực hiện một việc và thứ tự những kỹ năng mà bé học được.

Buổi này chúng tôi chia sẻ với phụ huynh cách xây dựng một chương trình riêng cho con. Chương trình bao gồm một nhóm nhỏ những kỹ năng mà bé sẵn sàng để học và cần học ngay.Chương trình này được xây dựng dựa trên thực tế của từng phụ huynh, phù hợp với thời gian và các khả năng phụ huynh đang có, phù hợp với nhu cầu của cả gia đình và là chương trình thiết kế dành riêng cho con của quý vị.

ĐẶT MỤC TIÊU NGẮN HẠN

Mục tiêu ngắn hạn là những kỹ năng phụ huynh muốn con học được ở hiện tại.Mục đích lâu dài mà phụ huynh muốn con thực hiện được gọi là mục tiêu dài hạn. Ở đây sẽ đề cập đến mục tiêu ngắn hạn cho con với mong muốn giúp phụ huynh:

  • Biết định hướng của mình để sắp xếp các buổi dạy và tận dụng những cơ hội tự nhiên để con học hỏi.
  • Nhận ra khi nào thì con làm chủ được một kỹ năng để có thể dạy một kỹ năng cao hơn.
  • Mô tả những hành động có thể nhìn thấy được, gọi tên được.
  • Quan sát những việc bé có thể làm được hay không sẽ trở nên dễ dàng và cụ thể hơn.

So sánh cách viết mục tiêu

  1. biết rõ cái kẹo được giấu ở dưới cốc B. nhấc cái cốc lên để tìm ra cái kẹo
  2. đã biết dùng thìa G. dùng thìa xúc cơm đưa vào miệng
  3. đã biết các màu sắc của hộp sáp màu C. gọi đúng tên màu đỏ, vàng, xanh trong hộp sáp màu
  4. có thể ăn uống gọn gàng rồi T. tự xúc ăn bằng thìa mà không làm đổ
  5. đã có thể tự ăn M. biết cầm đũa và bắt để ăn cơm
  6. đã biết đi xe đạp 3 bánh D. đạp xe một mình vòng quanh sân chơi.

HƯỚNG DẪN PHỤ HUYNH THỰC HIỆN CAN THIỆP SỚM THEO TRÌNH TỰ CÁC BƯỚC

Đặc điểm chính của mục tiêu ngắn hạn:

  • Xác định điều bé sẽ làm được khi bé nắm vững kỹ năng (nhìn thấy được, gọi tên được)
  • Cho biết kỹ năng học được của bé được sử dụng như thế nào, khi nào, ở đâu, như thế nào, …
  • Cho biết bước kế tiếp cần học là gì

Nhân tố chính khi xây dựng mục tiêu ngắn hạn:

  • Các mục tiêu dài hạn: phụ huynh muốn con làm được gì trong tương lai?
  • Những kết quả đánh giá: hiện tại con đã làm được gì?
  • Thời gian và khả năng của phụ huynh: quý vị nghĩ rằng sẽ thu xếp được những gì trong hoàn cảnh riêng của mình?

GỢI Ý XÂY DỰNG CHƯƠNG TRÌNH RIÊNG CHO CON

  • Nếu con chưa biết gì (mới sinh hoặc khuyết tật rất nặng) thì các bài tập chủ yếu nằm trong chính các hoạt động chăm sóc thông thường
  • Nếu con lớn hơn và hiếu động hơn thì nhiều bài tập có thể được dạy qua các trò chơi và công việc gia đình hàng ngày. Thời gian dạy mỗi lần nên ngắn 10 – 15 phút là phù hợp. Mỗi ngày phụ huynh có thể dành khoảng 50 – 60 phút để dạy con với các hoạt động như:
  • 15 phút cho các bài tập vận động tinh và ngôn ngữ tiếp nhận
  • 20 phút cho các bài tập về vận động thô (chia làm 2 lần, mỗi lần 10 phút)
  • 15 phút cho bài tập về ngôn ngữ diễn đạt

Trường hợp quá bận rộn, phụ huynh có thể rút ngắn thời gian hoặc chia các bài tập của từng lĩnh vực theo ngày để thực hiện. Một cách hiệu quả là phụ huynh có thể gắn các mục tiêu của con với những hoạt động thường ngày của mình.

  • Đặt ra các mục tiêu phù hợp với thời gian sẵn có của bản thân. Số lượng mục tiêu cho một buổi dạy có thể phụ thuộc vào bé, vào mong đợi của phụ huynh và sự hợp tác giữa hai bên.
  • Liên quan tới các thành viên gia đình. Thường thì các thành viên trong gia đình sẽ sẵn sàng nhận dạy con một mục tiêu nào đó khi được hướng dẫn cụ thể đặc biệt là khi họ được tham gia vào việc chọn mục tiêu sẽ dạy cho bé.
  • Liên quan đến giáo viên ở trường của con. Sẽ có một vài mục tiêu mà chỉ người ngoài gia đình mới dạy được cho bé. Các cô giáo mầm non thường sẵn lòng giúp đỡ, hãy đề xuất các mục tiêu ngắn hạn và dài hạn của quí vị với họ và thảo luận cùng học những mục tiêu khi bé ở trường.
Chia sẻ

Bài viết liên quan